سامانه همایش های دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد

صفحه اصلی / نخستین همایش ملی جهت گیری الهی فرهنگی در تدریس دروس تخصصی دانشگاهی

اصول نور و هندسه مقدس در معماری اسلامی بر اساس آیه «اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکَاةٍ فِیهَا مِصْبَاحٌ ... »- کاربرد در طراحی روشنایی طبیعی و فضاهای معنوی ساختمان

نویسندگان :

حسن ستاری ساربانقلی¹

1- دانشيار گروه معماري و شهرسازي، واحد تبريز، دانشگاه آزاد اسلامي، تبريز، ايران

کلمات کلیدی :

نور در معماری اسلامی،هندسه مقدس،آیه النور،روشنایی طبیعی،فضای معنوی،معماری اسلامی،تصوف و معماری

چکیده :

این پژوهش به بررسی عمیق نقش نور و هندسه مقدس در معماری اسلامی می‌پردازد و چگونگی تجلی مفاهیم فلسفی و معنوی در ساختار فیزیکی بناها را مورد تحلیل قرار می‌دهد. آیه النور (سوره 24، آیه 35) که خداوند را «نور آسمان‌ها و زمین» معرفی می‌کند، چارچوب مفهومی این پژوهش را تشکیل می‌دهد. این آیه در طول تاریخ تمدن اسلامی، الهام‌بخش فیلسوفانی چون ابن‌سینا، سهروردی و ملاصدرا بوده و نظریه‌های نورشناسی عمیقی را پایه‌گذاری کرده است که تأثیر مستقیم بر معماری اسلامی داشته‌اند. روش‌شناسی پژوهش، توصیفی-تحلیلی با رویکرد کیفی است که بر مطالعه متون فلسفی، تفاسیر قرآنی و آثار معماری اسلامی متمرکز شده است. تحلیل‌ها بر اساس منابع معتبر علمی از جمله آثار Nasr (1987)، Ardalan و Bakhtiar (1973)، Burckhardt (1976)، Critchlow (1976) و Grabar (1973) انجام شده است که همگی از مراجع اصلی و معتبر در حوزه معماری و هنر اسلامی محسوب می‌شوند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نور در معماری اسلامی فراتر از نقش کارکردی، به عنوان رسانه‌ای برای تقدیس فضا و ابزاری برای تجربه معنوی عمل می‌کند. معماران مسلمان با بهره‌گیری از تکنیک‌های پیشرفته‌ای چون گنبدهای دوپوسته، مشبک‌های هندسی (جالی)، و حیاط‌های مرکزی، نور طبیعی را به گونه‌ای هدایت می‌کردند که هم نیازهای کارکردی (روشنایی، تهویه، کنترل حرارت) و هم اهداف معنوی را برآورده می‌ساخت. هندسه مقدس در معماری اسلامی، مبتنی بر اصول فیثاغورثی و افلاطونی، زبانی نمادین برای بیان مفهوم «وحدت در کثرت» است. الگوهای هندسی با تکرار بی‌پایان و تقارن کامل خود، نظم کیهانی و بی‌نهایت الهی را نمادسازی می‌کنند. تعامل نور و هندسه در فضاهای معماری اسلامی، الگوهای نورانی پویا خلق می‌کند که سطوح جامد را به صفحات روان نور تبدیل کرده و تجربه معنوی عمیقی را برای کاربران فراهم می‌آورد. نتایج تحقیق اهمیت بازگشت به اصول معماری سنتی اسلامی را در طراحی معاصر نشان می‌دهد. این اصول که بر تلفیق عملکرد و معنویت تأکید دارند، می‌توانند راه‌حل‌های ارزشمندی برای طراحی فضاهای معنوی، ساختمان‌های پایدار و معماری انسان‌محور در دوران معاصر ارائه دهند.